Boşanma davalarında mal paylaşımı nasıl yapılır ?

Boşanmada mal paylaşımı, evlilik süresince edinilen malların hesaba katılmasıyla yapılır. Kanundaki deyişle bu bir mal rejimi tasfiyesidir. Bu hesaplama sonunda eşlerden biri, diğerinden kural olarak para olarak ödenecek bir katılma alacağı talep eder. Ev, araba ya da banka hesabı eşler arasında ikiye bölünmez. Hangi malın kimin üzerinde kalacağı ayrı, diğer eşe ne kadar ödeme yapılacağı ayrı bir sorudur.

Bu yazıda kuralları ezberletmek yerine paylaşımın pratikte nasıl işlediğini anlatıyoruz: hesap nasıl yapılır, dava ne zaman ve nerede açılır, hangi belgeler toplanır ve okurların en sık düştüğü hatalar nelerdir. Anlatılanlar, eşlerin evlilik öncesinde ya da sırasında ayrı bir mal rejimi sözleşmesi yapmadığı, yani 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'ndaki yasal rejimin uygulandığı durumlar içindir.

Mal paylaşımı neden malın kendisi değil, para alacağı olarak yapılır?

Yasal mal rejimi edinilmiş mallara katılma rejimidir. Bu rejimde evlilik boyunca her eş kendi adına kayıtlı malların sahibi olmaya devam eder. Tapu kimin adınaysa ev onundur. Boşanmada bu mülkiyet kendiliğinden değişmez. Değişen şey, evlilik içinde emekle edinilen değerin hesaba katılması ve diğer eşin bu değerden pay alacak hâle gelmesidir.

Tipik bir örnekle anlatalım. Evlilik sırasında maaş birikimiyle alınan ve yalnızca kocanın adına tapulu olan bir daire düşünün. Kadın eş bu dairenin tapusunun yarısını kendi adına yazdıramaz. Bunun yerine dairenin değeri hesaba katılır ve kadın eş kural olarak bu değerin yarısı oranında bir para alacağı talep eder. Kanun, aile konutu gibi bazı istisnai durumlarda eşe o mal üzerinde mülkiyet ya da oturma hakkı tanınmasını isteme imkânı da veriyor. Ancak bu, genel kuralın istisnasıdır.

Hangi mallar paylaşıma girer, hangileri girmez?

Paylaşıma giren mallar edinilmiş mallardır. Bunlar, bir eşin evlilik süresince karşılığını vererek, özellikle çalışarak elde ettiği değerlerdir. Maaş ve ücret, bu gelirle alınan ev, araç ve birikimler, sosyal güvenlik ödemeleri ve kişisel malların evlilik içinde getirdiği gelirler, örneğin evlilikten önce sahip olunan bir dükkânın kira geliri, bu gruba girer. Mal rejimi, boşanma davasının açıldığı tarih itibarıyla sona erer. Dava tarihinden sonra edinilen mallar paylaşıma girmez.

Bazı mallar ise kişisel mal sayılır ve hesaba katılmaz. Bir malın kişisel mal olduğunu iddia eden eş bunu ispat etmek zorundadır. İspat edilemeyen mal edinilmiş mal kabul edilir. Bu nedenle miras kalan para ya da evlilik öncesi birikim gibi iddiaların banka kaydı, veraset ilamı ya da tapu geçmişi gibi belgelerle desteklenmesi gerekir. Kanunda sayılan başlıca kişisel mallar şunlardır:

• Yalnızca bir eşin kişisel kullanımına yarayan eşyalar
• Evlilikten önce sahip olunan mallar
• Evlilik sırasında miras yoluyla ya da karşılıksız olarak, örneğin bağışla, edinilen mallar
• Manevi tazminat alacakları
• Kişisel malların yerine geçen değerler, örneğin miras kalan arsanın satılmasıyla alınan daire

Katılma alacağı nasıl hesaplanır?

Hesap her eş için ayrı yapılır. Önce eşin edinilmiş mallarının toplam değeri bulunur. Buna, belirli koşullarda geri eklenen değerler ve denkleştirme tutarları da katılır. Ardından bu mallarla ilgili borçlar düşülür. Kalan tutara artık değer denir. Kural olarak her eş, diğer eşin artık değerinin yarısını alacak olarak talep eder. Artık değer eksiye düşerse sıfır kabul edilir, yani bir eşin borçları diğer eşe yüklenmez.

Değerler, malın satın alındığı tarihteki fiyata göre değil, tasfiye tarihindeki sürüm değerine göre belirlenir. Sürüm değeri, malın piyasada satılabileceği fiyat demektir. Uygulamada mahkeme, karar tarihine yakın bir tarihte bilirkişi incelemesi ve gerekirse keşif yaptırarak bu değeri tespit ettiriyor. Yıllar önce alınmış bir evin bugünkü değeri tapudaki satış bedelinden çok farklı olabilir. Bu yüzden bilirkişi raporu davanın en kritik aşamalarından biridir ve rapora süresi içinde itiraz etmek önemlidir.

Bir malın alınmasında hem kişisel hem edinilmiş kaynak kullanılmış olabilir. Örneğin peşinatı evlilik öncesi birikimle ödenen, kredisi evlilik içinde maaşla kapatılan bir ev. Bu durumda Yargıtay uygulamasında her kaynağın malın edinilmesine katkı oranı ayrı ayrı belirleniyor ve hesap bu oranlara göre yapılıyor. Bir eş, diğerinin kişisel malının alınmasına, iyileştirilmesine ya da korunmasına karşılıksız katkıda bulunmuşsa değer artış payı talep edebilir. Bu, katılma alacağından ayrı bir kalemdir.

2002 yılından önce evlenenler için hesap farklı mı?

Evet, kısmen farklı. Edinilmiş mallara katılma rejimi 1 Ocak 2002'de yürürlüğe girdi. Bu tarihten önce evlenen eşler için o tarihe kadar mal ayrılığı rejimi geçerliydi. Böyle bir evlilikte tasfiye iki döneme ayrılıyor. 2002 öncesinde edinilen mallar eski rejime, sonrasında edinilenler yeni rejime göre değerlendiriliyor.

Mal ayrılığı döneminde edinilen bir mal için diğer eşin kendiliğinden yarı payı yoktur. Bu dönem için Yargıtay uygulamasında katkı payı alacağı adı verilen bir alacak tanınıyor. Bu alacakta talep eden eş, malın alınmasına parasal ya da somut bir katkıda bulunduğunu ispat etmek zorundadır. Örneğin 1995'te alınan bir ev için yalnızca evli olmak yeterli değildir. Evin alımına kendi gelirinden ne ölçüde katkı yapıldığı gösterilmelidir.

Mal paylaşımı davası nerede, ne zaman ve nasıl açılır?

Mal rejiminin tasfiyesine ilişkin davalar aile mahkemesinde görülür. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde bu davalara asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar. Talep boşanma davasıyla birlikte ileri sürülebilir. Ancak uygulamada mahkeme mal paylaşımı talebini çoğunlukla ayırıyor ve boşanma kararının kesinleşmesini bekliyor. Bu nedenle boşanma davası açılmadan ya da kesinleşmeden önce ayrı bir tasfiye davası açılabilir, fakat sonuçlanması boşanmanın kesinleşmesine bağlıdır. Yazının hazırlandığı tarih itibarıyla aile hukuku uyuşmazlıklarında dava açmadan önce zorunlu arabuluculuğa başvurma şartı bulunmuyor. Bu alanda düzenleme önerileri gündeme geldiği için başvuru öncesinde güncel durum kontrol edilmelidir.

Süre konusunda Yargıtay uygulaması, mal rejiminin tasfiyesinden doğan alacaklar için boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren on yıllık zamanaşımı uyguluyor. Bu süre uzun görünse de tanıkların bulunması, banka kayıtlarına ulaşılması ve malların izinin sürülmesi zamanla zorlaşır. Ayrıca bu süre yalnızca mal rejimi alacakları içindir. Boşanmaya bağlı tazminat ve nafaka gibi diğer talepler için çok daha kısa süreler söz konusu olabilir. Uygulamada alacağın tutarı dava açılırken çoğu zaman bilinmez. Bu yüzden dava sıklıkla belirsiz alacak davası olarak açılıyor: başlangıçta düşük bir tutar gösteriliyor, bilirkişi raporundan sonra talep artırılıyor. Dava nispi harca tabidir, yani harç talep edilen tutara göre hesaplanır.

Anlaşmalı boşanma protokolüne mal paylaşımına ilişkin bir talebiniz olmadığını yazarsanız, bu ifade sonradan katılma alacağından feragat olarak yorumlanabilir.

Dava sırasında karşı tarafın malları elden çıkarma ihtimali varsa, mahkemeden tapu ya da araç kaydına ihtiyati tedbir konulması istenebilir. Aile konutu için tapuya aile konutu şerhi verdirmek de mümkündür. Bu şerh, konutun diğer eşin açık rızası olmadan devredilmesini engeller. Davanın açılmasından önceki bir yıl içinde yapılan karşılıksız devirler ile diğer eşin payını azaltmak amacıyla yapılan devirler, hesaplamada edinilmiş mallara geri eklenebilir. Belirli koşullarda malı devralan üçüncü kişiye de başvurulabilir. Delil toplarken aşağıdaki belgeler işe yarar. Bunların bir kısmına ancak mahkeme yazısıyla ulaşılabilir; dilekçede hangi kurumdan hangi kaydın istendiğini açıkça yazmak süreci hızlandırır.

• Evlilik tarihini gösteren nüfus kayıt örneği
• Tapu kayıtları ve tapu geçmişi (Tapu ve Kadastro Müdürlüğü)
• Araç kayıtları ve devir geçmişi
• Banka hesap hareketleri ve kredi sözleşmeleri
• SGK hizmet dökümü ve gelir belgeleri
• Şirket payları için ticaret sicili kayıtları
• Kişisel mal iddiası için veraset ilamı, bağış ya da evlilik öncesi birikim belgeleri

Mal paylaşımında en sık yapılan hatalar nelerdir?

İlk hata, her şeyin otomatik olarak yarı yarıya bölüneceğini düşünmektir. Yarı oranı yalnızca edinilmiş mallar ve artık değer için geçerlidir. Kişisel mallar hesaba girmez. 2002 öncesi dönem için katkının ayrıca ispatı gerekir. Bir diğer yaygın hata, tapu kimin adınaysa malın tamamen ona kalacağını sanıp hiçbir talepte bulunmamaktır. Eşinizin adına kayıtlı bir mal üzerinde de alacak hakkınız olabilir.

Anlaşmalı boşanmada protokolün özensiz hazırlanması da sık görülen bir sorundur. Protokolde mallar hakkında belirsiz ya da her şeyi kapsayan feragat ifadeleri yer alırsa, sonradan açılan mal paylaşımı davası bu gerekçeyle reddedilebilir. Ziynet eşyaları da ayrıca düşünülmelidir. Düğünde takılan takılar Yargıtay uygulamasında kural olarak kadına ait kişisel mal sayılıyor ve bunların iadesi mal paylaşımından ayrı bir talep konusudur. Takıların kimde kaldığı ve evden nasıl çıkarıldığı ayrıca ispat edilmelidir.

Pratik olarak yapılması gerekenler şunlar: Boşanma kararı vermeden önce evlilik içinde edinilen malların bir dökümünü çıkarın ve her malın ne zaman, hangi parayla alındığına dair elinizdeki belgeleri bir araya getirin. Karşı tarafın mal devretme ihtimali varsa tedbir talebini geciktirmeyin. Anlaşmalı boşanma protokolünü imzalamadan önce mal paylaşımına ilişkin maddeyi dikkatle okuyun: hangi haklardan vazgeçtiğinizi ve karşılığında ne aldığınızı açıkça görebilmelisiniz.